#83: Van Gogh – deel 1: de jonge jaren

Hallo allemaal! Dit is Een Beetje Nederlands, de podcast voor mensen die Nederlands leren. Mijn naam is Robin en de aflevering van vandaag gaat over Vincent van Gogh. De tekst van deze aflevering kan je meelezen op de website, www.eenbeetjenederlands.nl. Als je vragen of opmerkingen hebt over deze aflevering, kan je ze naar mij sturen op de website. In de shownotes staat een link naar de website.

Luister je graag naar deze podcast en wil je nóg meer horen? Word dan Vriend van de Podcast op Petje Af en krijg toegang tot extra afleveringen, oefenmaterialen en meer. Voor een paar euro per maand help je deze podcast én verbeter jij jouw Nederlands. Alle informatie vind je op de website!

Nu, door met de podcast.

Iedereen kent Vincent van Gogh. Samen met Rembrandt en Vermeer is hij de bekendste Nederlandse schilder. Iedereen weet wel iets over deze schilder: je denkt waarschijnlijk aan de Zonnebloemen, de Sterrennacht of natuurlijk zijn oor. De meeste mensen denken aan een geniale kunstenaar, met veel mentale problemen. Iemand die maar een paar kunstwerken verkocht heeft in zijn leven. Dat klopt allemaal, maar dat is niet het hele verhaal. Van Gogh had een tragisch leven. Hij werd pas kunstenaar op zijn 27ste, tot zijn dood tien jaar later. Hij was iemand waarbij alles mislukte in zijn leven: zijn opleiding, werk, in de liefde en in de kunst. Tijdens zijn leven dan, na zijn dood is hij pas de wereldberoemde kunstenaar geworden die we allemaal kennen.

In dit eerste deel over Van Gogh kijken we naar de eerste 27 jaar van zijn leven. Wat gebeurde er in zijn leven voordat hij besloot kunstenaar te worden?

Hoe is Van Gogh de wereldberoemde kunstenaar geworden die we nu kennen? Om dat te begrijpen moeten we terug, helemaal terug, naar de jeugd van Vincent. Naar een jongen uit Brabant die nog helemaal niet van plan was om kunstenaar te worden. We gaan terug naar 1853, naar een dorpje vlakbij de grens met België met de naam Zundert. Zundert was een boerendorp, de meeste mensen waren arm en werkten in de landbouw.

Op 30 maart 1853 werd in Zundert een kindje geboren dat Vincent genoemd werd. Hij was de zoon van een protestantse dominee en hij kreeg nog 3 zussen en twee broers.

Vincent was het oudste kind van het gezin, maar hij was niet het eerste kind van zijn ouders. Precies één jaar voor Vincents geboorte in 1853 was er al een kindje geboren, maar helaas was dit kind doodgeboren. Ook dit kind had de naam Vincent gekregen. Het kind lag begraven op de begraafplaats van Zundert. De begraafplaats lag naast de kerk waar zijn vader dominee was en iedere zondag een preek gaf, een religieuze toespraak. Vincent speelde als kind vaak op het kerkhof achter de kerk. Daar stond een grafsteen met zijn eigen naam: Vincent van Gogh, 30 maart 1852. Het was zijn doodgeboren broer. Stel je voor: zijn hele jeugd speelde Vincent bij een grafsteen met zijn eigen naam erop. De kerk in Zundert heet tegenwoordig trouwens het Van Goghkerkje.

Het gezin Van Gogh ging graag wandelen in de natuur in de omgeving van Zundert, zo leerde Vincent al jong de natuur kennen en waarderen. Ook cultuur speelde een belangrijke rol in zijn opvoeding. De kinderen kregen muziekles, er hing kunst in het huis en de kinderen werden veel voorgelezen. De moeder van Vincent, Anna, schilderde zelf graag. Misschien heeft zij wel Vincent’s eerste schilderlessen gegeven?

Vincent hield er als kind van om alleen te zijn, vooral in de natuur. Hij maakte graag in zijn eentje lange wandelingen in de buurt van Zundert. Vincent was een apart kind, hij was anders dan de rest. Hij was, zoals we dat in het Nederlands zeggen, een vreemde vogel.

Met zijn broer Theo, die vier jaar jonger was, had Vincent een bijzondere band. Al vanaf dat ze jong waren hadden de twee broers een klik. Vier jaar leeftijdsverschil is best veel op die leeftijd, maar de broers trokken toch naar elkaar toe. De broers speelden veel en Vincent vertelde graag alles over de natuur. Theo keek op naar zijn oudere broer. Ik vertel dit omdat Theo later in het leven van Vincent erg belangrijk zal worden.

Toen Vincent 11 was, en Theo dus 7, verliet Vincent het ouderlijk huis om in een andere stad, Zevenbergen, naar school te gaan. Zevenbergen ligt op ongeveer 25 kilometer van Zundert. Hij ging wonen in een kostschool, een school waar de leerlingen ook wonen. Vincent zat twee jaar op de kostschool, maar hij was er niet gelukkig. Vanaf dat moment zagen de broers elkaar alleen nog maar in vakanties, maar de broederliefde bleef. De twee broers zullen hun hele leven verbonden en heel belangrijk voor elkaar blijven.

Van Gogh leefde in een tijd waarin er veel veranderde in de maatschappij. Een aantal uitvindingen uit de 19de eeuw zijn nu voor ons heel normaal, maar in de tijd van Van Gogh nog nieuw en spannend. Een daarvan is de trein. De eerste trein ging in Nederland rijden in 1839, op het spoor tussen Amsterdam en Haarlem. Nog maar met maximaal 38 kilometer per uur, maar dat was een stuk sneller dan de paarden of boten die je anders moest gebruiken. De uitvinding van de trein was enorm belangrijk voor hoe mensen leefden. Plotseling konden mensen ver reizen in een paar uur in plaats van dagen. Denk aan Rembrandt of Vermeer, die twee eeuwen eerder leefden. Rembrandt is nooit veel verder gekomen dan Amsterdam. Vermeer verliet Delft vrijwel nooit. Reizen was in hun tijd duur en gevaarlijk. Maar Vincent? Hij reisde in zijn leven dwars door Europa. De trein maakte dat mogelijk. Het veranderde ook hoe kunstenaars werkten: ze konden met de trein veel makkelijker naar buiten, de natuur in. Allemaal mogelijk gemaakt door de trein. Vincent schilderde ook vaak treinen en stations, als symbool van de moderne nieuwe wereld. En stations zijn ook goede plekken om schetsen te maken van mensen, terwijl ze wachten op hun trein!

Na zijn schooltijd ging Vincent op zijn 16de werken bij een kunsthandel in Den Haag. Die was van zijn oom geweest. Vincent werkte in het magazijn van de winkel, deed de administratie en verzond bestellingen.

Toen Vincent al drie jaar in Den Haag werkte, kwam zijn vijftienjarige broer Theo op bezoek. Hij logeerde bij Vincent. Ze gingen samen naar het strand in Scheveningen en het kunstmuseum het Mauritshuis, waar veel beroemde schilderijen hingen. Toen Theo weer thuis was, stuurde Vincent hem een brief. Daarin schreef hij: “Ik heb je de eerste dagen na je vertrek gemist. Het was vreemd om je niet te vinden als ik ’s middags thuiskwam.”. Dit is de oudste bewaard gebleven brief van Vincent.

Een andere belangrijke nieuwe ontwikkeling in de 19de eeuw voor Van Gogh: de moderne post. Dankzij de trein en de uitvinding van de postzegel kon plotseling iedereen brieven schrijven. De trein zorgde ervoor dat brieven veel sneller aankwamen. Vincent heeft enorm veel brieven geschreven in zijn korte leven, waarschijnlijk meer dan 2000. Vincent hield zo contact met zijn ouders en broers en zussen toen hij uit huis ging.

In totaal zijn er 820 brieven van Van Gogh bewaard gebleven. Daardoor weten we nu heel veel over zijn leven en gevoelens in verschillende perioden van zijn leven. Ruim 650 van de brieven waren geschreven aan zijn broer Theo. Helaas hebben we de meeste brieven van Theo aan Vincent niet meer, want Vincent verbrandde de brieven na het lezen. Vincent schreef veel van de brieven in het Frans. Ook maakte hij vaak tekeningetjes en schetsen in zijn brieven. Van de schilderijen waar hij aan werkte bijvoorbeeld. De brieven zijn nu een enorm belangrijke bron voor de historici die het leven van Vincent bestuderen. Dankzij de brieven weten we enorm veel over zijn gevoelens en ontwikkeling.

Terug naar het leven van Vincent. Hij is nu 20 en werkt nog in de kunsthandel van zijn oom. Theo ging niet veel later ook in de kunsthandel werken, niet in Den Haag maar in Brussel. Vincent werd datzelfde jaar overgeplaatst naar een vestiging in Londen. In zijn vrije tijd ging Vincent graag naar de beroemde musea zoals het British Museum en de National Gallery. Vincent stuurde Theo lange brieven met de schilderijen die hij gezien had. Maar zelf kunst maken deed hij nog niet. Vooral de schilders die het boerenleven en arbeiders schilderden, vond Vincent interessant. Hij herkende zichzelf in de schilderijen: in Zundert had hij gezien hoe hard de boeren werkten en toch arm waren.

Het volgende jaar werd Vincent weer overgeplaatst, deze keer naar Parijs. Daar raakte hij in de ban van de godsdienst. Hij las urenlang de bijbel en ging vaak naar de kerk. In zijn baan in de kunsthandel heeft hij steeds minder interesse. Hij was ook niet een erg goede verkoper en zijn werkgever is steeds minder tevreden over hem.

Niet veel later werd Vincent dan ook ontslagen. Zijn oom en ouders waren erg teleurgesteld in hem door zijn ontslag.

De jaren erna probeerde Vincent verschillende beroepen, maar niets maakte hem gelukkig. Hij had zo weinig geld dat hij een keer 120 kilometer te voet aflegde, omdat hij geen treinkaartje kon betalen.

Twee onderwerpen bleven belangrijk in het leven van Vincent: kunst en het geloof. Hij wilde graag dominee worden, net als zijn vader. Vincent wilde graag mensen helpen, het liefst arme mensen, zoals hij ze gezien heeft in zijn jeugd in Zundert. Op zijn 24ste ging hij in Amsterdam theologie studeren, de opleiding die nodig is om dominee te worden. Hij vond het erg interessant maar ook moeilijk, vooral de talen Latijn en Grieks vond hij erg moeilijk om te leren. In Amsterdam kon hij ook de Hollandse schildermeesters bewonderen en bestuderen in het Rijksmuseum, wat hij soms meerdere keren per dag deed. Met de studie ging het steeds slechter. Na een jaar stopte hij met de studie en ging weer bij zijn ouders wonen. Zijn familie was weer teleurgesteld.

Maar Vincent gaf niet op. Hij wilde nog steeds God dienen. Hij werd in 1878, 25 jaar oud, lekenpredikant in België. Een lekenpredikant is een evangelist zonder officiële theologische opleiding. Vincent had in een aardrijkskundeboek gelezen over het zware en gevaarlijke werk in de mijnen. Daar moest hij heen, vond Vincent, daar kon hij ook zonder diploma de arme mensen helpen. Hij ging naar de Borinage, een arme mijnstreek in Wallonië, Franstalig België. Daar bezocht hij zieken, gaf les aan kinderen en sprak over het geloof op bijeenkomsten.

Vincent woonde tussen de mijnwerkers. Hij wilde op dezelfde manier leven als de mijnwerkers, arm en zonder bezittingen. Zijn spullen gaf hij weg, net als zijn geld, en zelfs zijn dekens en kleren gaf hij aan de armen. Hij werd steeds extremer in die manier van leven, leefde arm en ongezond.

Wel vond hij een oude passie terug, namelijk om te tekenen. Vooral de bevolking en het landschap in de Borinage vond hij fascinerend, en iedere avond zat hij tekeningen te maken. Theo stuurde soms prenten naar Vincent om na te tekenen, zodat hij kon oefenen.

Na een half jaar als lekenpredikant, verloor hij ook die baan. Het was weer niet gelukt. Vincent had geen inkomsten en was afhankelijk van het geld dat zijn broer en ouders af en toe stuurden.

Vincent zat op een dieptepunt in zijn leven. Keer op keer mislukte wat hij probeerde te doen in zijn leven. Nu had hij ook nog ruzie gekregen met zijn broer Theo. Theo was op bezoek geweest bij Vincent in de Borinage en zag dat hij slecht voor zichzelf zorgde en ook geen betaald werk had. Een jaar lang hebben de twee broers geen contact. Toen deed Theo de eerste stap: hij stuurde geld en een brief.

Theo had ondertussen carrière gemaakt bij de kunsthandel en had een goedbetaalde baan. Hij zou voortaan Vincent financieel ondersteunen. Hij had een advies voor Vincent: ga nou iets doen met je tekentalent! Uiteindelijk koos Vincent in 1880, op 27-jarige leeftijd, er definitief voor om kunstenaar te worden.

Hoe dat verder ging, ga ik in het tweede deel vertellen. Ik wil als afsluiting nog één uitvinding van de 19de eeuw behandelen die belangrijk zou worden voor Vincent, een waar je misschien niet per se aan denkt. Namelijk: de verftube. Een kleine uitvinding met grote gevolgen! Voor de uitvinding van de verftube moesten kunstenaars altijd binnen werken. In de tijd van Rembrandt en Vermeer moest de verf in het atelier gemaakt worden en direct gebruikt worden. Pas in 1840 werd de verftube uitgevonden. Hierdoor kon de verf bewaard worden en ook meegenomen op reis. Voor Vincent zou dat heel belangrijk zijn: met de verftubes kon hij de natuur in om schilderijen te maken. Zonder de verftube zou het impressionisme, en misschien wel Vincent carrière als schilder, er nooit geweest zijn.

Daarmee kom ik aan het einde van deze aflevering van Een Beetje Nederlands. Binnenkort komt deel twee online over Van Gogh.

In de extra aflevering van deze maand gaat het over Judith Leyster, een van de weinige vrouwelijke meesterschilders uit de 17de eeuw. Ga daarvoor naar de Petje-Af-pagina van deze podcast. Voor 5 euro per maand steun je deze podcast, en krijg je er zelf ook nog iets voor terug. Namelijk: extra afleveringen om naar te luisteren. Deze maand dus over Leyster. Wil je meer over haar weten? Ga snel naar Petjeaf.com/eenbeetjenederlands en word ook Vriend van de Podcast.

Ik hoop dat je een beetje Nederlands geleerd hebt, en tot de volgende aflevering!