#88: Hugo de Groot

Hallo allemaal! Dit is Een Beetje Nederlands, de podcast voor mensen die Nederlands leren. Mijn naam is Robin en de aflevering van vandaag gaat over Hugo de Groot. De tekst van deze aflevering kan je meelezen op de website, www.eenbeetjenederlands.nl. Als je vragen of opmerkingen hebt over deze aflevering, kan je ze naar mij sturen op de website. In de shownotes staat een link naar de website.

Luister je graag naar deze podcast en wil je nóg meer horen? Word dan Vriend van de Podcast op Petje Af en krijg toegang tot extra afleveringen, oefenmaterialen en meer. Voor een paar euro per maand help je deze podcast én verbeter jij jouw Nederlands. Alle informatie vind je op de website!

Nu, door met de podcast.

Vandaag gaat het over iemand met een spannend en legendarisch verhaal. Een wonderkind uit de 16de eeuw, die al op zijn elfde gaat studeren, snel carrière maakt in de politiek, daarbij bijna zijn hoofd verliest en levenslang gevangen wordt gezet in een kasteel. Levenslang? Niet als het aan hem en zijn vrouw ligt, want hij ontsnapt op spectaculaire manier! En dat is nog niet eens waar hij het meest bekend van is. Zijn ideeën over oorlog, vrede en de vrijheid van de zee zijn nog steeds de basis van het internationaal recht. Dit is het verhaal van Hugo de Groot.

Hugo de Groot is bij de meeste mensen in Nederland bekend om zijn ontsnapping uit een kasteel waar hij gevangen werd gezet. Waarom hij daar gevangen zat en wat hij verder in zijn leven gedaan heeft, weten minder mensen. Over zijn spectaculaire ontsnapping ga ik zo praten, eerst de reden waarom hij vastzat.

Als het gaat over politiek in Nederland in de 16de of 17de eeuw, is de kans groot dat het iets te maken heeft met de Tachtigjarige Oorlog. Zo ook vandaag. Ik heb het een tijdje geleden uitgebreid gehad over deze oorlog. Het onderwerp was zelfs zo groot dat ik er twee afleveringen van gemaakt heb, nummer 67 en 68.

In de Tachtigjarige Oorlog streed Nederland, simpel gezegd, voor de onafhankelijkheid van Spanje. Toen Nederland zich onafhankelijk verklaarde werd het een republiek, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De zeven Nederlanden waren de zeven provincies die tegen de Spanjaarden vochten.

Hugo de Groot werd geboren in 1583 in Delft. De Tachtigjarige Oorlog was toen al vijftien jaar bezig. De ouders van De Groot waren rijk en hadden veel invloed in Delft. Zijn vader en opa waren burgemeester van de stad geweest. Zijn vader was ook werkzaam bij de Universiteit van Leiden, die net opgericht was.

Hugo viel als kind al op. Veel vrienden van Hugo’s vader waren geleerden, en die zagen iets bijzonders in hem. Het bleek dat Hugo bijzonder intelligent was voor zijn leeftijd. Hij had een bijzonder goed geheugen en een goed gevoel voor talen.

Op zijn achtste kon hij al gedichten schrijven in het Latijn. Op zijn elfde ging hij studeren aan de Universiteit Leiden, rechten ging hij studeren. Aan de universiteit bestudeert hij ook veel talen, zoals Latijn en Grieks, maar ook Arabisch, Hebreeuws, Frans en Duits. Toen hij vijftien was, promoveerde hij al aan de universiteit. Oftewel: Hugo was een bijzondere studiebol.

Hugo de Groot mocht op vijftienjarige leeftijd mee op een reis naar Frankrijk. Het doel van deze reis was om de koning van Frankrijk te overtuigen om Nederland in de oorlog tegen Spanje te steunen.

Hugo was op deze reis niet mee om te praten aan de onderhandelingstafel, maar als een soort attractie, een bezienswaardigheid. Hij mocht laten zien hoe slim hij was voor zijn leeftijd. De koning van Frankrijk was overtuigd: hij noemde hem le miracle de la Hollande, het mirakel van Holland.

We gaan 10 jaar verder in de tijd. Hugo de Groot is ondertussen getrouwd met Maria van Reigersberch. Ze zouden een dochter en drie zonen krijgen. De Groot werkte als advocaat, onder andere in Den Haag en Rotterdam.

De Republiek werd bestuurd door twee mannen: Maurits van Oranje was de baas over het leger en Johan van Oldenbarnevelt was de belangrijkste politieke persoon van de Republiek. Lang werkten Maurits en Van Oldenbarnevelt goed samen. Wel zolang de oorlog tegen Spanje bezig was en dat het belangrijkste onderwerp op de agenda was.

In 1609 is er een belangrijk moment in de Tachtigjarige Oorlog: Spanje en Nederland sluiten een tijdelijke vrede, een wapenstilstand die 12 jaar zou duren. We noemen die tijdelijke vrede het Twaalfjarige Bestand.

Ze zeggen weleens, in tijden van vrede komen bij een land de interne problemen naar boven. Dat was ook zo in de Republiek. Tijdens de oorlog waren de machtsverhoudingen tussen Van Oldenbarnevelt en Maurits duidelijk. Maurits het leger, Van Oldenbarnevelt de politiek. Tijdens de vrede beginnen er conflicten te ontstaan. Maurits wil graag verder vechten tegen de Spanjaarden. Van Oldenbarnevelt wil graag vrede. En ze gingen zich steeds meer met elkaars werk bemoeien. De relatie tussen de twee mannen wordt tijdens de vrede steeds slechter.

Tegelijkertijd spelen er religieuze conflicten in het land. Het belangrijkste geloof in de Republiek was de gereformeerde kerk. In de gereformeerde kerk waren er twee kampen. Het ene kamp, dat de remonstranten genoemd werd, vond dat de kerk tolerant moest zijn, ruimte moest laten voor verschillen. Ze schreven in 1610 daarover een brief aan de overheid en het kerkbestuur. Zo’n brief heet een remonstrantie, en daar komt hun naam vandaan. Waar ging die klacht over? Vooral over deze vraag: bepaalt God bij de geboorte al of iemand naar de hemel of hel gaat, of kan een mens daar zelf iets aan doen?

De remonstranten zeiden: je hebt er als persoon invloed op. God bepaalt veel. Maar hoe jij leeft en wat jij gelooft, telt ook mee. En over veel vragen in het geloof mag je gewoon van mening verschillen. Daar hoef je geen ruzie over te maken.

De andere groep heette de contraremonstranten. Contra betekent tegen. Zij dachten er heel anders over. Volgens hen had God alles al lang van tevoren beslist. Wie er in de hemel komt, staat al vast. Een mens kan daar niets aan veranderen. En je mocht daar niet aan twijfelen. Want dan raak je het geloof zelf. De kerk moest streng zijn, met één duidelijke leer. En de overheid moest zich er niet mee bemoeien.

Het conflict ging dus over tolerant zijn tegenover streng zijn. Van Oldenbarnevelt koos voor de remonstranten. Hugo de Groot was een belangrijke adviseur van Van Oldenbarnevelt geworden. En hij koos ook voor de remonstranten. Maurits koos voor de contraremonstranten. Zo werd een discussie over het geloof een strijd om de macht.

Die strijd werd gewonnen door Maurits van Oranje. Hij nam in 1618 het politieke bestuur van de Republiek over van Van Oldenbarnevelt. Van Oldenbarnevelt werd gearresteerd, samen met zijn medestanders. Waaronder ook Hugo de Groot.

Voor Van Oldenbarnevelt liep het niet goed af. Hij werd tot de dood veroordeeld en onthoofd. Hugo de Groot had iets meer geluk: hij werd veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf. De Groot werd opgesloten in Slot Loevestein, een kasteel in Gelderland.

De Groot zat niet alleen in de gevangenis. Zijn gezin verhuisde met hem mee naar Slot Loevestein: zijn vrouw Maria en drie van hun kinderen mochten er ook zijn. Ook had hij een bediende, Elsje, die hem mocht verzorgen. Zijn gezin en de bediende hadden natuurlijk meer vrijheid dan De Groot, zij mochten het slot ook verlaten voor bijvoorbeeld boodschappen.

De Groot kon ook in de gevangenis verder met zijn werk en studie, want iedere week kwam er een kist vol met boeken van de Leidse bibliotheek naar hem toe. Telkens weer werd er een zware kist met boeken door soldaten naar De Groot in zijn kamer gebracht. Die kist werd streng gecontroleerd, want er mochten natuurlijk alleen boeken in zitten. Althans, dat was in het begin zo. Na een tijdje werden die controles wat minder streng.

Maria had dat al snel door en begon een plan te maken. De Groot zat toen al ruim 2 jaar in Slot Loevestein gevangen. Samen met Elsje begon ze na te denken: de boekenkist wordt minder streng gecontroleerd, misschien kunnen we Hugo daarmee wel in vrijheid brengen.

De ontsnapping wordt goed voorbereid. Ze gingen oefeningen houden. Ze kijken of Hugo wel in de kist past, dat lukte. Toen gingen ze kijken of het lukte om twee uur stil in de gesloten kist te liggen. Zo lang duurde de reis die de kist zou maken.

Op 22 maart 1621 kruipt Hugo de Groot vroeg in de ochtend in de boekenkist. Maria zorgde ervoor dat het leek alsof Hugo in zijn bed lag te slapen, met de gordijnen dicht. De kist wordt door soldaten Slot Loevestein uitgedragen en naar een boot gebracht. ‘Wat is de kist zwaar!’, klaagden ze. Maar ze keken er niet in. De soldaten hebben niets door en zetten de kist in een boot naar Gorinchem, een stad in de buurt. Elsje ging mee aan boord, ging voor de zekerheid op de kist zitten en leidde de soldaten af. Hugo’s vrouw Maria ziet vanaf de kant hoe de kist met haar man wegvaart. Elsje zorgde ervoor dat de kist bij vrienden van Hugo in Gorinchem afgeleverd werd. Hugo de Groot was ontsnapt!

Via Antwerpen kwam Hugo de Groot uiteindelijk uit in Parijs, waar hij een groot deel van zijn leven zou blijven wonen. In 1645 overleed Hugo de Groot. Hij ligt begraven in de Nieuwe Kerk in Delft… vlakbij Maurits van Oranje.

Het is nu 400 jaar geleden dat De Groot ontsnapte uit het kasteel. Het verhaal van de ontsnapping is beroemd in Nederland, kinderen krijgen er les over op school. Waar hij minder bekend om is, maar veel belangrijker, zijn de boeken die hij geschreven heeft. Hugo de Groot heeft meerdere boeken geschreven over vrede, vrijheid en recht die de wereld hebben veranderd. Ik ga er twee behandelen.

In 1609 publiceerde hij het boek Mare Liberum, Latijn voor ‘de vrije zee’. Hugo de Groot was toen 26. Hij publiceerde het onder de Latijnse versie van zijn naam, Hugo Grotius. Mare Liberum werd geschreven voor het Twaalfjarige Bestand, de tijdelijke vrede met Spanje in de Tachtigjarige Oorlog.

De Republiek probeerde haar positie in de specerijenhandel in Azië te versterken. Daar was een paar jaar eerder de VOC voor opgericht. De handel in specerijen wereldwijd was toen al ruim een eeuw in handen van Spanje en Portugal. Portugal domineerde de handel in Azië, vooral rond het huidige Indonesië. De Republiek wilde die handel graag overnemen, maar de Nederlandse schepen werden niet zomaar toegelaten. In 1603 kaapte een Nederlandse admiraal het Portugese handelsschip Santa Catharina bij het huidige Singapore. Dat leverde een enorm waardevolle buit op, met veel zijde en porselein. Alleen: het kapen van het schip mocht niet volgens het zeerecht. Hugo de Groot werkte als advocaat, en hij had de taak om uit te leggen waarom het toch wel mocht. De Groot zei in Mare Liberum dat een land niet eigenaar kon zijn van de zee, zoals Portugal wel claimde te zijn bij Indonesië. De zee moet vrij toegankelijk zijn voor alle landen die handel willen drijven. Uiteindelijk werd het vrije gebruik van de zee algemeen geaccepteerd. De vrije zeerechten die we nu kennen en door de VN bepaald zijn, zijn door De Groot bedacht.

Het tweede boek dat ik wil bespreken van Hugo de Groot, of Hugo Grotius eigenlijk, schreef hij pas toen hij in Parijs woonde, nadat hij uit de Republiek was gevlucht. Dit boek heet in het Latijn De iure belli ac pacis, oftewel Over het recht van oorlog en vrede. Hij schreef dat boek in 1625, midden in de Dertigjarige Oorlog. Dat was een van de bloedigste oorlogen ooit. Dit boek vormde eeuwenlang de basis van het oorlogsrecht. Volgens Hugo de Groot zijn er maar drie redenen om een oorlog te beginnen: als je als land zelf aangevallen wordt, om terug te veroveren wat van jou is, of om een ander land te straffen dat iets verkeerds heeft gedaan. En als er een oorlog gevoerd wordt, mag niet alles, het geweld moet passen bij het doel. Deze ideeën van De Groot vormen de basis van het oorlogsrecht dat we nu nog steeds hebben. Alleen de laatste reden, over het straffen van een ander land, mag volgens de VN niet meer als reden gebruikt worden.

Ten slotte nog even over de boekenkist. Er zijn drie plekken in Nederland die claimen de originele boekenkist te hebben die Hugo de Groot gebruikt heeft om te ontsnappen uit Slot Loevestein. Slot Loevestein, het Rijksmuseum in Amsterdam en museum Prinsenhof in Delft hebben alle drie een kist staan. Maar welke is nou de echte?

De kist van Slot Loevestein is het sowieso niet. Die kist weegt 80 kilo, veel te zwaar om met een volwassen persoon er in getild te kunnen worden. Bovendien heeft in 1981 de man die toen net was gestopt als directeur van Slot Loevestein gezegd dat hij de kist voor zevenhonderd gulden had gekocht op een markt. Hij wilde gewoon een kist in het slot hebben staan, dat het niet de echte was, maakte hem niet uit.

De kist in het Rijksmuseum heeft het museum sinds 1873. De kist is onderzocht, hij is oud genoeg om de echte kist te kunnen zijn. Hij is alleen een stuk groter dan de beschrijving van de kist uit De Groot zijn tijd.

De kist in het museum in Delft is maar 37 kilo en ook onderzocht. Ook het hout van deze kist is oud genoeg. De kist is van verre familie van De Groot geweest. Daarom denken historici dat deze kist het meest waarschijnlijk de echte kist is van de drie. Het zou ook best kunnen dat alle drie de kisten nep zijn. Maar zeker weten, doen we het niet!

Daarmee kom ik aan het einde van deze aflevering van Een Beetje Nederlands.

Wordt Vriend van de Podcast en steun ons daarmee! Ga daarvoor snel naar de Petje-Af-pagina van deze podcast. Voor 5 euro per maand steun je deze podcast, en krijg je er zelf ook nog iets voor terug. Namelijk: extra afleveringen om naar te luisteren. Bijvoorbeeld over de vergrijzing. Wil je daar meer over weten? Ga snel naar Petjeaf.com/eenbeetjenederlands en word ook Vriend van de Podcast.

Ik hoop dat je een beetje Nederlands geleerd hebt, en tot de volgende aflevering!