#84: Van Gogh (deel 2: de kunstenaar)

Hallo allemaal! Dit is Een Beetje Nederlands, de podcast voor mensen die Nederlands leren. Mijn naam is Robin en de aflevering van vandaag gaat over Vincent van Gogh. De tekst van deze aflevering kan je meelezen op de website, www.eenbeetjenederlands.nl. Als je vragen of opmerkingen hebt over deze aflevering, kan je ze naar mij sturen op de website. In de shownotes staat een link naar de website.

Luister je graag naar deze podcast en wil je nóg meer leren? Word dan Vriend van de Podcast op Petje Af en krijg toegang tot extra afleveringen, oefenmaterialen en meer. Voor een paar euro per maand help je deze podcast én verbeter jij jouw Nederlands. Alle informatie vind je op de website!

Nu, door met de podcast.

Het is de zomer van 1890. Een man met rood haar, een baard en felle groene ogen loopt in een klein Frans dorp door de straten. Elke ochtend verlaat de man de kleine zolderkamer die hij huurt boven een café, en gaat hij het dorp in. Hij heeft, zoals altijd, zijn schilderspullen bij zich: zijn verf en doek gaan altijd mee met zijn wandelingen. Elke dag maakt hij een schilderij, iedere dag weer. Soms wel twee. Langs de kerk loopt hij naar de korenvelden. Het graan is prachtig geel. De zwarte kraaien stijgen op en vliegen weg als hij in de buurt komt. In het uitgestrekte landschap van het plattelandsdorp voelde hij zich goed, even dan. In ieder geval veel beter dan opgesloten zitten in het psychiatrische ziekenhuis, waar hij twee maanden geleden nog in zat. Toch lukt het Vincent niet om de gevoelens van eenzaamheid en depressie van zich af te zetten. Hij voelt zich een mislukkeling en is uitgeput. Eigenlijk werd het de laatste tijd erger en erger.

Vincent kwam altijd op tijd terug bij het café voor het avondeten, maar die avond niet. Om 9 uur ‘s avond komt Vincent zwaargewond het café binnen. Geschokt komt de eigenaar naar hem toe. Wat is er gebeurd? Vincent zegt het zelf: “Ik heb geprobeerd mezelf te doden.”. Vincent werd op zijn bed gelegd en zijn broer werd snel gehaald. Twee dagen later sterft Vincent van Gogh, op 37-jarige leeftijd.

Dit is de tweede aflevering over Van Gogh. In de eerste aflevering hebben we het gehad over het eerste deel van zijn leven. In deze aflevering gaan we verder waar we gebleven waren.

Vincent is 27 jaar en op zoek naar een doel in zijn leven. Hij heeft al van alles geprobeerd: kunsthandelaar, leraar, evangelist… maar alles is mislukt.

De belangrijkste persoon in het leven van Vincent van Gogh is zijn broer Theo. Theo is een succesvolle kunsthandelaar in Parijs en hij ondersteunt Vincent regelmatig door geld te geven. Het was Theo die Vincent aanmoedigde om kunstenaar te worden. Dankzij zijn steun neemt Vincent een groot besluit: hij gaat het doen, hij gaat schilder worden.

Ik heb verteld dat Vincent en Theo elkaar veel brieven schreven. Die ga ik deze aflevering het woord laten doen. Zijn eigen woorden geven namelijk de mooiste beschrijving van de gedachten van de schilder. Dichter bij Vincent van Gogh kan je niet komen.

We zijn in het jaar 1880. Vincent is 27 jaar woont nog in de Borinage, een arme regio van België. Hij heeft geen werk meer als evangelist en gebruikt al zijn tijd om beter te worden in tekenen. Hij schreef meerdere brieven aan Theo waarin hij hem bedankte voor het opsturen van kopieën van kunstwerken om na te tekenen, en voor het geld dat hij van hem kreeg.

Hij schrijft:

Beste Theo,

Vogels gaan in de rui: ze verliezen hun oude veren en krijgen nieuwe. Zo is het ook met mensen bij tegenslag of moeilijke periodes. Na zo’n tijd kan je herboren zijn.

Ik ben een man van passie. Ik doe soms dwaze dingen waarvan ik spijt heb. Ik moet mijn passie gebruiken voor iets goeds. Ik moet leren, studeren, net zoals ik brood moet eten. Toen ik werkte in de kunsthandel kreeg ik een passie voor kunst. Nu heb ik heimwee naar de schilderijen. Je kan zien dat ik werk als een gek aan mijn tekeningen. Het geeft nog geen goede resultaten. Maar ik hoop dat deze strijd net zo werkt als een geboorte: eerst de pijn, daarna vreugde.

Met vriendelijke groet, Vincent.

In oktober 1880 verhuisde Vincent naar Brussel. Daar huurde hij een atelier en schreef hij zich in bij de kunstacademie voor een tekencursus. De cursus werd geen succes, maar hij leerde in Brussel wel andere kunstenaars kennen. Het leven in Brussel was alleen te duur.

In de jaren erna woonde Vincent op verschillende plekken in Nederland: bij zijn ouders in het Brabantse dorp Etten, in Den Haag, een paar maanden in Drenthe, en weer bij zijn ouders, deze keer in Nuenen. Telkens verhuisde hij, vanwege ruzies, liefdesverdriet of gebrek aan geld.

Hij werd wel steeds beter in tekenen en schilderen. Hij wilde graag zo snel mogelijk zijn eigen geld verdienen. Om kunstwerken te maken die verkocht konden worden moest hij zo snel mogelijk leren tekenen. Hele nachten oefende hij op zijn techniek.

Hij maakte graag schilderijen van landschappen en arme arbeiders. Ook het boerenleven schilderde hij graag. Het liefst in de natuur. Eind 1885 schilderde hij zijn meest ambitieuze kunstwerk tot dan toe: de Aardappeleters. Na jaren oefenen vond hij dat hij klaar was om iets groots te maken. Het werd een donker en somber portret van een boerenfamilie aan tafel. Van Gogh zelf was erg tevreden over zijn werk. Hij schreef aan zijn broer:

Beste Theo, ik heb op het schilderij duidelijk proberen te maken dat deze mensen, die bij een lampje hun aardappels eten, zelf de aarde hebben omgespit. Ze hebben hun eten eerlijk verdiend. Ik wil dat de kijker er aan denkt dat deze mensen heel anders leven dan wij, beschaafde mensen.

Het succes waar Vincent op hoopte kwam niet: de Aardappeleters werd niet tentoongesteld of verkocht. Het eindigde boven de schoorsteen in het huis van Theo in Parijs.

Voorlopig zou het geld van Theo zorgen dat Vincent zijn hoofd boven water kon houden. Dat gaf Vincent een schuldgevoel, als oudste zoon zou hij voor zijn familie moeten zorgen, nu was het andersom. Vincent en Theo maakten een afspraak: al zijn werk, zijn schetsen en schilderijen, zou Vincent naar Theo sturen in Parijs. Zodat Theo ze daar kon verkopen.

In de winter van 1885 verhuisde Vincent weer, dit keer naar Antwerpen in België. Hij dacht later nog vaak aan Brabant, maar keerde er nooit meer terug.

In Antwerpen heeft Vincent maar drie maanden gewoond. Hij kwam er in aanraking met Japanse kunst, waarvan hij erg onder de indruk was. Dat heeft wat meer uitleg nodig. Japan was eeuwenlang niet open voor buitenlanders. Er was lang weinig handel met het land mogelijk. Toen de grenzen met Japan open gingen in 1854, kwamen er allemaal Japanse voorwerpen op de Europese markt. Japanse mode, eten en ook kunst waren enorm populair. De stijl en onderwerpen van de Japanse kunst inspireerde Europese kunstenaars. Ook Van Gogh was enorm geboeid door de Japanse kunst. De kleuren en technieken waren heel anders dan hij tot dan toe gezien had. Vincent schreef daarover aan Theo:

Je kan volgens mij de Japanse kunst niet bestuderen zonder veel vrolijker en gelukkiger te worden. Het zorgt ervoor dat we terugkeren naar de natuur.

Begin maart 1886 stapte Vincent onverwacht op de trein van Antwerpen naar Parijs. Hij stuurde Theo een kort briefje: “Mijn beste Theo, neem me niet kwalijk dat ik opeens naar Parijs ben gekomen. Ik ben vanaf 12 uur in het Louvre. Laat me vlug weten of je kan komen!”.

In Parijs ging Vincent bij Theo wonen in de wijk Montmartre.

Samen verzamelden ze Japanse kunst, ze hadden honderden Japanse kunstwerken gekocht. Voor Vincent was het een nieuwe manier om naar kunst te kijken. Niet meer het donkere van de Aardappeleters, maar kleur! Ook de aandacht voor gewone onderwerpen en de natuur in de Japanse kunst sprak hem erg aan.

In Parijs begon Vincent zijn eigen stijl te ontwikkelen. Naast de Japanse kunst was hij ook geïnspireerd door een andere nieuwe kunststroming die hij in Parijs vond: het impressionisme. Vincent begon steeds meer kleur te gebruiken in zijn schilderijen en veranderde ook zijn techniek: hij gebruikte steeds meer korte, kleine strepen van zijn penseel in zijn kunst.

Je kan het niet over Van Gogh en kleur hebben zonder het te hebben over een specifieke kleur: geel. Toen Vincent in Frankrijk de kracht van kleur ontdekte, werd geel al snel zijn lievelingskleur. Citroengeel, goudgeel, okergeel en nog vele andere tinten geel. Geel stond voor hem voor energie, licht en het leven zelf. Zijn favoriete geel was chroomgeel, een intens heldere kleur geel. Een groot nadeel van chroomgeel is alleen dat de verf van kleur verandert met de jaren. De kleur wordt donkerder en minder helder. Sommige schilderijen van Van Gogh waren toen hij het schilderde heel fel geel, maar nu honderd jaar later… meer bruin qua kleur.

Vincent had niet veel geld om modellen in te huren om te schilderen. Wel had hij een spiegel gekocht. Het model dat hij daarin zag was gratis en geduldig. In Parijs maakte Vincent 27 zelfportretten in twee jaar. De ontwikkeling van zijn stijl is in de portretten goed te zien. Van de donkere en realistische stijl in de eerste maanden naar een kleurrijke impressionistische stijl later.

Het leven in het grote Parijs was voor Vincent te druk en ongezond. Na twee jaar in Parijs vertrok hij weer. Hij verlangde naar het platteland, rust, zonlicht en kleur. Hij hoopte dat te vinden in Zuid-Frankrijk. Na een lange treinreis kwam hij aan in het plaatsje Arles, in de Provence. De tweehonderd schilderijen die Vincent had gemaakt in Parijs, liet hij achter bij zijn broer.

In Arles huurde hij La Maison Jaune, ‘het Gele Huis’. In Arles schreef hij meteen een brief naar Theo:

Beste Theo, bedankt voor de brief en de 50 franc die je stuurde. Ik hoop dat je ook naar het zuiden komt, want ik denk dat zonneschijn en mooi weer goed zou zijn voor je gezondheid. Ik stuur een schets mee die ik gister gemaakt heb. Je ziet het gele huis onder een zwavelkleurige zon, in een kobaltblauwe lucht. Het is moeilijk om te verven, maar daarom wil ik het onder de knie krijgen. Want het is fantastisch, dit gele huis in deze omgeving.

Vincent werkte keihard in Arles, hij maakte soms meerdere schilderijen op een dag. In deze periode maakte hij onder andere zijn beroemde Zonnebloemen-schilderijen.

Vincent had een droom om een gemeenschap voor kunstenaars te creëren in het dorp. Om van elkaar te leren, en de kosten te delen. Hij noemde het Het Atelier van het Zuiden.

Hij had al zijn kunstenaarsvrienden uitgenodigd om er te komen wonen en werken, maar alleen zijn vriend en schilder Paul Gauguin kwam uiteindelijk. In het begin werkten en leefden de twee schilders vriendschappelijk met elkaar. Ze hadden goede gesprekken met elkaar. Maar de gesprekken werden al snel discussies. En de steeds fellere discussies werden ruzies.

Op 23 december 1888 liep een ruzie tussen Van Gogh en Gauguin uit de hand. Gauguin dreigde te vertrekken uit Arles en dat werd Vincent te veel. Hij raakte zo in de war dat hij zijn vriend bedreigde met een scheermes. Later die avond sneed hij thuis zijn eigen linkeroor af. Vincent werd opgenomen in het ziekenhuis. Theo kwam zo snel mogelijk vanuit Parijs met de trein naar Arles om zijn broer te bezoeken. Theo schreef in een brief naar zijn vrouw Jo Bonger:

Ik heb Vincent gevonden in het ziekenhuis in Arles. Hij had de laatste dagen de symptomen van de verschrikkelijkste ziekte, waanzinnigheid. Tijdens een aanval van koorts had hij zichzelf verwond met een mes. Toen is hij naar het ziekenhuis vervoerd. Is hij voor altijd krankzinnig? De dokters vrezen het, maar durven het nog niet zeker te zeggen.

De droom van Vincent om een kunstenaarsgemeenschap te beginnen was voorbij. Gauguin vertrok naar Parijs. Toen Vincent uit het ziekenhuis kwam begon hij weer met schilderen. Maar het bleef slecht gaan met zijn mentale gezondheid. Hij kon niet meer zelfstandig leven, hij moest zich laten opnemen in een psychiatrische instelling.

Wat was er nou precies aan de hand met de mentale gezondheid van Vincent? Dat is zo veel jaar later lastig om met zekerheid te zeggen. Vincent sprak zelf over ‘zijn ziekte’, tegenwoordig zouden we het een psychische aandoening noemen. Er is veel onderzoek gedaan naar zijn brieven en de dossiers van de artsen die Vincent behandeld hebben om een diagnose te stellen, om te bepalen wat er aan de hand was met Vincent.

We weten dat Vincent niet goed voor zichzelf zorgde. Hij at en sliep slecht, werkte lang en hard en dronk te veel alcohol. Vooral de sterkedrank absint dronk Vincent in grote hoeveelheden. Hij was mentaal uitgeput.

We moeten er ook rekening mee houden dat ruim 100 jaar geleden de behandeling van mentale problemen niet op dezelfde manier ging als nu. De termen die Theo in zijn brief aan zijn vrouw gebruikte, waanzinnigheid en krankzinnigheid, worden nu niet meer gebruikt in het psychiatrisch vakgebied. Nu zouden we de aanvallen die Vincent had een psychose noemen. Hij had hallucinaties met heftige angsten, waardoor hij de controle over zichzelf verloor.

Psychiaters van de Universiteit van Groningen hebben Vincents brieven en medische dossiers uitgebreid bestudeerd. Ze zeggen dat Vincent waarschijnlijk leed aan een combinatie van twee aandoeningen. Zijn gedrag heeft kenmerken van een bipolaire stoornis. Daarnaast laat zijn gedrag kenmerken van de borderline persoonlijkheidsstoornis zien. Met zekerheid is het niet te zeggen, want zonder de patiënt zelf te spreken kan een psychiater geen diagnose stellen.

De artsen van Vincent vonden het niet verstandig dat hij naar het Gele Huis in Arles terug zou gaan. Zijn buurtbewoners maakten zich ook zorgen over zijn verwarde gedrag. Vincent vond zelf ook dat het beter was dat hij langer zou blijven in het psychiatrische ziekenhuis in Saint-Rémy-de-Provence. Er werd een klein atelier voor hem gemaakt, zodat hij kon blijven schilderen tijdens zijn verblijf. Hij was er zeer productief, in het jaar dat hij er was heeft hij ongeveer 150 schilderijen gemaakt.

Met zijn mentale gezondheid ging het vaak slecht. Vincent had regelmatig last van aanvallen. Hij schreef daarover aan zijn broer:

Mijn beste Theo, dagenlang ben ik volkomen in de war geweest. Zoals in Arles, even erg, zo niet erger. En het is de verwachting dat die aanvallen in de toekomst weer terug zullen komen. Het is VRESELIJK.

Vroeger wist ik wel dat je armen en benen kon breken…. Maar ik wist niet dat je geestelijk gebroken kon worden.

Tijdens een van de periodes waar hij erg in de war was probeerde hij zichzelf te vergiftigen door verf te eten. Hij mocht daarna een tijd niet naar zijn atelier om te verven, wel mocht hij tekenen.

Tijdens zijn verblijf in Saint-Rémy-de-Provence begon er langzaamaan een beetje bekendheid en waardering voor het werk van Van Gogh te komen. Begin 1890 werden 6 van zijn werken tentoongesteld in Brussel en in april van dat jaar organiseerde Theo een tentoonstelling in Parijs.

Theo schreef aan Vincent: “Beste Vincent, wat had ik het fijn gevonden als je erbij was geweest op de tentoonstelling in Parijs. Je schilderijen hangen mooi en doen het heel goed. Velen hebben me gevraagd om je hun complimenten over te brengen. Gauguin zei dat jouw schilderijen het hoogtepunt vormen van de tentoonstelling”.

In Brussel werd er zelfs een werk verkocht. Het schilderij met de titel De rode wijngaard werd verkocht aan de Belgische kunstenares Anna Boch. Tijdens het leven van Vincent bleef dit werk het enige verkochte schilderij.

In mei 1890 verliet Vincent het psychiatrisch ziekenhuis. Hij wilde dichter bij Theo wonen en ging wonen in het dorp Auvers-sur-Oise, een dorp vlakbij Parijs. Er was voldoende rust in het dorp, en het lag dicht genoeg bij Parijs om zijn broer te kunnen bezoeken. In het dorp woonde een dokter, dokter Gachet, die Theo via een andere kunstenaar kende. Dokter Gachet kon Vincent een beetje in de gaten houden. Hij gaf Vincent het advies om hard te werken en dat deed Vincent ook. In Auvers maakte Vincent bijna een schilderij per dag. De laatste maanden van zijn leven heeft Vincent in Auvers gewoond.

Op 37-jarige leeftijd werd het leven Vincent uiteindelijk te veel. Zijn ziekte en de onzekerheid over de toekomst kon hij niet langer aan. Hij schoot zichzelf in een korenveld met een pistool in zijn borst. Gewond kwam hij terug in zijn zolderkamer. Zijn broer Theo, zo snel mogelijk gekomen uit Parijs, was er bij toen Vincent twee dagen later overleed.

Vincent had een brief bij zich toen hij zelfmoord had proberen te plegen. De brief was nog niet af en zat in zijn zak. Het was, uiteraard, een brief aan Theo. Zijn laatste. Hij bedankt Theo nog een keer voor de vijftig franc die hij gestuurd had. Het eindigt met de beroemd geworden zin:

Wel, mijn werk, daarvoor riskeer ik mijn leven, en het heeft me de helft van mijn verstand gekost.

Vincent werd op 30 juli 1890 begraven in Auvers.

Daarmee kom ik aan het einde van deze aflevering van Een Beetje Nederlands.

Er staat een extra aflevering op Petje Af over hoe het verder ging na de dood van Vincent van Gogh, en vooral over de vrouw die hem beroemd heeft gemaakt: Jo Bonger. Ga daarvoor naar de Petje-Af-pagina van deze podcast. Voor 5 euro per maand steun je deze podcast, en krijg je er zelf ook nog iets voor terug. Namelijk: extra afleveringen om naar te luisteren. Deze maand dus over Jo Bonger. Wil je meer over haar weten? Ga snel naar Petjeaf.com/eenbeetjenederlands en word ook Vriend van de Podcast.

Ik hoop dat je een beetje Nederlands geleerd hebt, en tot de volgende aflevering!